Ορθοστατική υπόταση: γιατί ζαλίζομαι όταν σηκώνομαι;

Ορθοστατική υπόταση: γιατί ζαλίζομαι όταν σηκώνομαι;

Η ζάλη όταν σηκωνόμαστε απότομα από το κρεβάτι ή από μια καρέκλα είναι ένα συχνό σύμπτωμα που πολλοί άνθρωποι έχουν βιώσει έστω και μία φορά. Όταν όμως το φαινόμενο επαναλαμβάνεται, συνοδεύεται από αστάθεια, θολή όραση ή τάση λιποθυμίας, μπορεί να σχετίζεται με ορθοστατική υπόταση.

Η ορθοστατική υπόταση είναι η πτώση της αρτηριακής πίεσης που εμφανίζεται μετά τη μετάβαση από την ύπτια ή καθιστή θέση στην όρθια. Μπορεί να είναι περιστασιακή και να οφείλεται, για παράδειγμα, σε αφυδάτωση ή παρατεταμένη ακινησία. Σε άλλες περιπτώσεις, όμως, μπορεί να αποτελεί ένδειξη διαταραχής του κυκλοφορικού συστήματος, παρενέργειας φαρμάκων ή κάποιας υποκείμενης πάθησης.

Η σωστή αξιολόγηση είναι σημαντική, ιδιαίτερα όταν τα επεισόδια είναι συχνά, προκαλούν πτώσεις ή εμφανίζονται σε άτομα με καρδιολογικό ιστορικό.

Τι είναι η ορθοστατική υπόταση;

Όταν ένας άνθρωπος σηκώνεται όρθιος, η βαρύτητα προκαλεί προσωρινή συγκέντρωση αίματος στα πόδια και στην κοιλιά. Ο οργανισμός αντιδρά άμεσα αυξάνοντας ελαφρά τους παλμούς και συστέλλοντας τα αγγεία, ώστε να διατηρηθεί επαρκής ροή αίματος προς τον εγκέφαλο.

Στην ορθοστατική υπόταση, αυτή η προσαρμογή δεν γίνεται αρκετά γρήγορα ή αποτελεσματικά. Η πίεση πέφτει και για λίγα δευτερόλεπτα ή λεπτά μπορεί να μειωθεί η αιμάτωση του εγκεφάλου. Το αποτέλεσμα είναι να εμφανίζεται ζάλη, αστάθεια, θολή όραση ή ακόμη και λιποθυμία.

Η ορθοστατική υπόταση συνήθως διαπιστώνεται όταν παρατηρείται σημαντική πτώση της συστολικής ή της διαστολικής πίεσης μέσα στα πρώτα λεπτά μετά την έγερση. Η διάγνωση, ωστόσο, δεν βασίζεται μόνο σε μία μέτρηση. Ο γιατρός εξετάζει τα συμπτώματα, τη χρονική στιγμή εμφάνισής τους, τη φαρμακευτική αγωγή και το συνολικό ιστορικό του ασθενούς.

Ποια συμπτώματα προκαλεί;

Το πιο χαρακτηριστικό σύμπτωμα είναι η ζάλη κατά την έγερση. Ο ασθενής μπορεί να αισθάνεται ότι «σκοτεινιάζει» η όρασή του, ότι χάνει την ισορροπία του ή ότι χρειάζεται να κρατηθεί από κάπου.

Άλλα πιθανά συμπτώματα είναι:

• θολή όραση,
• αδυναμία,
• αστάθεια στο περπάτημα,
• κόπωση,
• ναυτία,
• σύγχυση,
• αίσθημα παλμών,
• πόνος στον αυχένα ή στους ώμους,
• λιποθυμικό επεισόδιο.

Τα συμπτώματα συνήθως διαρκούν λίγο και υποχωρούν όταν ο ασθενής καθίσει ή ξαπλώσει. Αυτό δεν σημαίνει, όμως, ότι πρέπει να αγνοούνται. Η επαναλαμβανόμενη ορθοστατική υπόταση αυξάνει τον κίνδυνο πτώσεων και τραυματισμών, ιδιαίτερα στους ηλικιωμένους.

Ποια είναι τα συχνότερα αίτια;

Ένα από τα πιο συχνά αίτια είναι η αφυδάτωση. Η ανεπαρκής πρόσληψη υγρών, η έντονη εφίδρωση, ο πυρετός, ο έμετος ή η διάρροια μειώνουν τον όγκο του αίματος και δυσκολεύουν τη διατήρηση της πίεσης όταν το σώμα αλλάζει θέση.

Η ζέστη μπορεί επίσης να προκαλέσει διαστολή των αγγείων και να επιδεινώσει τα συμπτώματα. Για αυτό η ορθοστατική υπόταση εμφανίζεται συχνότερα το καλοκαίρι ή μετά από πολύ ζεστό μπάνιο.

Σημαντικό ρόλο μπορεί να έχει και η φαρμακευτική αγωγή. Αντιυπερτασικά, διουρητικά, αγγειοδιασταλτικά και ορισμένα φάρμακα για την καρδιά, το νευρικό σύστημα ή την ψυχική υγεία μπορούν να μειώσουν την πίεση. Ο κίνδυνος μπορεί να είναι μεγαλύτερος όταν συνδυάζονται πολλά φάρμακα ή όταν αλλάζει πρόσφατα η δόση.

Η ορθοστατική υπόταση μπορεί ακόμη να σχετίζεται με:

• αναιμία ή απώλεια αίματος,
• σακχαρώδη διαβήτη,
• διαταραχές του θυρεοειδούς,
• καρδιακή ανεπάρκεια,
• βαλβιδοπάθειες,
• αρρυθμίες,
• νόσο του Πάρκινσον,
• παθήσεις του αυτόνομου νευρικού συστήματος,
• παρατεταμένη κατάκλιση ή ακινησία.

Σε ορισμένους ηλικιωμένους ανθρώπους, η αντίδραση των αγγείων και του νευρικού συστήματος στην αλλαγή θέσης γίνεται πιο αργή. Για αυτό η ηλικία αποτελεί έναν σημαντικό παράγοντα κινδύνου, χωρίς όμως κάθε επεισόδιο ζάλης να θεωρείται φυσιολογική συνέπεια της γήρανσης.

Πώς γίνεται η διάγνωση;

Η διαγνωστική προσέγγιση ξεκινά με αναλυτικό ιστορικό. Ο γιατρός θα ρωτήσει πότε εμφανίζονται τα συμπτώματα, πόσο διαρκούν, αν σχετίζονται με το φαγητό, τη ζέστη ή την άσκηση και αν έχουν προηγηθεί αλλαγές στη φαρμακευτική αγωγή.

Ακολουθεί μέτρηση της αρτηριακής πίεσης και των παλμών σε ύπτια θέση και ξανά μετά την έγερση. Η μεταβολή τόσο της πίεσης όσο και της καρδιακής συχνότητας μπορεί να δώσει πληροφορίες για τον μηχανισμό του προβλήματος.

Ανάλογα με το ιστορικό, μπορεί να χρειαστούν αιματολογικές εξετάσεις για έλεγχο αναιμίας, σακχάρου, ηλεκτρολυτών, νεφρικής λειτουργίας ή θυρεοειδικών ορμονών.

Ο καρδιολογικός έλεγχος μπορεί να περιλαμβάνει ηλεκτροκαρδιογράφημα, υπερηχοκαρδιογράφημα ή Holter ρυθμού, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν ταχυκαρδίες, ακανόνιστοι παλμοί, λιποθυμία ή γνωστή καρδιοπάθεια.

Σε πιο σύνθετες περιπτώσεις μπορεί να πραγματοποιηθεί δοκιμασία ανάκλισης. Κατά την εξέταση αυτή, ο ασθενής βρίσκεται σε ειδικό κρεβάτι που αλλάζει σταδιακά κλίση, ενώ παρακολουθούνται συνεχώς η πίεση και οι παλμοί. Η εξέταση βοηθά στη διερεύνηση επεισοδίων ζάλης ή συγκοπής που δεν έχουν εξηγηθεί με τις αρχικές εξετάσεις.

Πότε χρειάζεται καρδιολογικός έλεγχος;

Δεν οφείλεται κάθε επεισόδιο ζάλης σε καρδιολογικό πρόβλημα. Καρδιολογική αξιολόγηση χρειάζεται, όμως, όταν η ορθοστατική υπόταση συνοδεύεται από:

• πόνο ή βάρος στο στήθος,
• δύσπνοια,
• έντονο αίσθημα παλμών,
• πολύ αργούς ή ακανόνιστους παλμούς,
• λιποθυμία χωρίς προειδοποίηση,
• συμπτώματα κατά τη διάρκεια της άσκησης,
• γνωστή καρδιοπάθεια,
• οικογενειακό ιστορικό αιφνίδιου καρδιακού θανάτου.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται επίσης όταν τα επεισόδια προκαλούν πτώσεις, τραυματισμούς ή σημαντικό περιορισμό των καθημερινών δραστηριοτήτων.

Πώς αντιμετωπίζεται η ορθοστατική υπόταση;

Η αντιμετώπιση εξαρτάται από το αίτιο. Όταν υπάρχει αφυδάτωση, η σταδιακή και επαρκής πρόσληψη υγρών μπορεί να βοηθήσει. Ωστόσο, ασθενείς με καρδιακή ή νεφρική ανεπάρκεια πρέπει να ακολουθούν τις εξατομικευμένες οδηγίες του γιατρού τους σχετικά με τα υγρά και το αλάτι.

Χρήσιμα πρακτικά μέτρα είναι: 

• να σηκώνεστε αργά από το κρεβάτι ή την καρέκλα,
• να κάθεστε για λίγο στην άκρη του κρεβατιού πριν σταθείτε όρθιοι,
• να αποφεύγετε την παρατεταμένη ορθοστασία,
• να περιορίζετε την έκθεση σε υψηλές θερμοκρασίες,
• να αποφεύγετε την υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ,
• να προτιμάτε μικρότερα γεύματα όταν τα συμπτώματα εμφανίζονται μετά το φαγητό,
• να κινείτε τα πόδια πριν σηκωθείτε.

Σε ορισμένους ασθενείς μπορεί να βοηθήσουν ειδικές κάλτσες συμπίεσης. Η φαρμακευτική αγωγή πρέπει επίσης να επανεξετάζεται, αλλά κανένα φάρμακο δεν πρέπει να διακόπτεται ή να αλλάζει χωρίς ιατρική οδηγία.

Όταν τα συντηρητικά μέτρα δεν επαρκούν, μπορεί να χορηγηθεί ειδική θεραπεία για την αύξηση της πίεσης ή τη βελτίωση της αγγειακής αντίδρασης. Η επιλογή γίνεται εξατομικευμένα, επειδή η υπερβολική αύξηση της πίεσης σε ύπτια θέση μπορεί επίσης να δημιουργήσει προβλήματα.

Η ορθοστατική υπόταση είναι μια συχνή αιτία ζάλης κατά την έγερση, αλλά δεν πρέπει να θεωρείται πάντα αθώα. Μπορεί να σχετίζεται με αφυδάτωση, φάρμακα, αναιμία, νευρολογικές παθήσεις ή καρδιολογικά προβλήματα.

Η σωστή διάγνωση απαιτεί μέτρηση της πίεσης σε διαφορετικές θέσεις, αξιολόγηση των συμπτωμάτων και έλεγχο των πιθανών αιτιών. Όταν η ζάλη επαναλαμβάνεται, προκαλεί λιποθυμία ή συνοδεύεται από δύσπνοια, πόνο στο στήθος ή ακανόνιστους παλμούς, ο καρδιολογικός έλεγχος είναι απαραίτητος.

Η έγκαιρη αναγνώριση της ορθοστατικής υπότασης μπορεί να περιορίσει τις πτώσεις, να βελτιώσει την καθημερινότητα και να αναδείξει εγκαίρως ένα υποκείμενο πρόβλημα που χρειάζεται αντιμετώπιση.

Γράφει ο Δημήτριος Βραχάτης, Καρδιολόγος, Επίκουρος Καθηγητής Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ