Φύσημα στην καρδιά: τι σημαίνει και πότε χρειάζεται έλεγχος

Το φύσημα στην καρδιά είναι ένας πρόσθετος ήχος που ακούγεται κατά την ακρόαση της καρδιάς με το στηθοσκόπιο. Δεν αποτελεί από μόνο του πάθηση, αλλά ένα κλινικό εύρημα που δημιουργείται από τη ροή του αίματος μέσα στις κοιλότητες, τις βαλβίδες ή τα μεγάλα αγγεία της καρδιάς.

Σε αρκετές περιπτώσεις, το φύσημα στην καρδιά είναι αθώο και δεν σχετίζεται με κάποια δομική καρδιοπάθεια. Σε άλλες, όμως, μπορεί να αποτελεί ένδειξη ότι μία καρδιακή βαλβίδα δεν ανοίγει ή δεν κλείνει σωστά ή ότι υπάρχει κάποιο άλλο πρόβλημα στη δομή και τη λειτουργία της καρδιάς.

Για τον λόγο αυτό, η ανακάλυψη ενός φυσήματος δεν πρέπει να προκαλεί πανικό, αλλά χρειάζεται σωστή αξιολόγηση. Ο καρδιολόγος εξετάζει τα χαρακτηριστικά του ήχου, τα πιθανά συμπτώματα, την ηλικία και το ιστορικό του ασθενούς και αποφασίζει αν απαιτείται περαιτέρω έλεγχος.

Τι ακριβώς είναι το φύσημα στην καρδιά;

Σε φυσιολογικές συνθήκες, ο καρδιακός παλμός παράγει δύο βασικούς ήχους, οι οποίοι σχετίζονται με το κλείσιμο των βαλβίδων. Το φύσημα στην καρδιά είναι ένας επιπλέον ήχος, που μπορεί να μοιάζει με φύσημα, σφύριγμα ή θρόισμα ανάμεσα στους φυσιολογικούς καρδιακούς τόνους.

Ο ήχος αυτός προκαλείται όταν η ροή του αίματος γίνεται πιο γρήγορη ή στροβιλώδης. Αυτό μπορεί να συμβεί χωρίς να υπάρχει βλάβη στην καρδιά, όπως σε περιόδους πυρετού, εγκυμοσύνης ή έντονης άσκησης. Μπορεί, όμως, να δημιουργείται και όταν το αίμα περνά με δυσκολία μέσα από μια στενωμένη βαλβίδα ή επιστρέφει προς τα πίσω επειδή μια βαλβίδα δεν κλείνει επαρκώς.

Ο γιατρός χαρακτηρίζει το φύσημα ανάλογα με τη χρονική στιγμή κατά την οποία ακούγεται, την έντασή του, το σημείο όπου είναι πιο δυνατό και το αν μεταδίδεται σε άλλες περιοχές, όπως ο λαιμός ή η πλάτη. Τα χαρακτηριστικά αυτά μπορούν να δώσουν σημαντικές πληροφορίες για την πιθανή προέλευσή του.

Είναι πάντα επικίνδυνο το φύσημα στην καρδιά;

Όχι. Ένα φύσημα στην καρδιά μπορεί να είναι αθώο ή παθολογικό.

Το αθώο φύσημα εμφανίζεται όταν η καρδιά είναι φυσιολογική, αλλά το αίμα κινείται με μεγαλύτερη ταχύτητα. Είναι συχνό στα παιδιά και στους εφήβους, αλλά μπορεί να ακουστεί και σε ενήλικες. Συνήθως δεν προκαλεί συμπτώματα, δεν επηρεάζει τη λειτουργία της καρδιάς και δεν χρειάζεται θεραπεία.

Η αυξημένη ροή του αίματος μπορεί να σχετίζεται με:

• έντονη άσκηση,
• εγκυμοσύνη,
• υψηλό πυρετό,
• αναιμία,
• υπερθυρεοειδισμό,
• γρήγορη σωματική ανάπτυξη στα παιδιά.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, το φύσημα μπορεί να μειωθεί ή να εξαφανιστεί όταν αντιμετωπιστεί η αιτία που αυξάνει τη ροή του αίματος. Ένα αθώο φύσημα δεν σημαίνει ότι η καρδιά είναι «αδύναμη» και συνήθως δεν απαιτεί περιορισμό της καθημερινής δραστηριότητας.

Αντίθετα, το παθολογικό φύσημα συνδέεται με κάποια ανωμαλία της καρδιάς, συχνότερα με νόσο των καρδιακών βαλβίδων. Μπορεί να υπάρχει από τη γέννηση ή να εμφανιστεί αργότερα στη ζωή λόγω εκφύλισης, λοίμωξης ή άλλης καρδιολογικής πάθησης.

Πότε το φύσημα μπορεί να υποδηλώνει βαλβιδοπάθεια;

Οι καρδιακές βαλβίδες εξασφαλίζουν ότι το αίμα κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση. Όταν μια βαλβίδα παρουσιάζει στένωση, δεν ανοίγει αρκετά και το αίμα δυσκολεύεται να περάσει. Όταν παρουσιάζει ανεπάρκεια, δεν κλείνει σωστά και ένα μέρος του αίματος επιστρέφει προς τα πίσω.

Και στις δύο περιπτώσεις δημιουργείται στροβιλώδης ροή, η οποία μπορεί να ακουστεί ως φύσημα στην καρδιά.

Οι συχνότερες βαλβιδοπάθειες που συνδέονται με φύσημα είναι:

• η στένωση της αορτικής βαλβίδας,
• η ανεπάρκεια της αορτικής βαλβίδας,
• η ανεπάρκεια της μιτροειδούς βαλβίδας,
• η στένωση της μιτροειδούς βαλβίδας,
• οι παθήσεις της τριγλώχινας ή της πνευμονικής βαλβίδας.

Η βαλβιδοπάθεια μπορεί να εξελίσσεται σταδιακά και να μην προκαλεί συμπτώματα για μεγάλο χρονικό διάστημα. Για αυτό ένα φύσημα μπορεί να αποτελέσει το πρώτο εύρημα που οδηγεί στη διάγνωση. Η έγκαιρη αναγνώριση επιτρέπει την κατάλληλη παρακολούθηση πριν εμφανιστούν βλάβες στην καρδιά ή σοβαρά συμπτώματα.

Ποια συμπτώματα χρειάζονται προσοχή;

Πολλά άτομα με φύσημα στην καρδιά δεν έχουν κανένα σύμπτωμα. Όταν όμως το φύσημα σχετίζεται με σημαντική καρδιοπάθεια, μπορεί να εμφανιστούν:

• δύσπνοια στην άσκηση ή σε ηρεμία,
• εύκολη κόπωση και μειωμένη αντοχή,
• πόνος, πίεση ή βάρος στο στήθος,
• αίσθημα παλμών ή ακανόνιστος καρδιακός ρυθμός,
• ζάλη ή λιποθυμικό επεισόδιο,
• πρήξιμο στα πόδια ή στους αστραγάλους,
• δυσκολία στην αναπνοή όταν ο ασθενής ξαπλώνει,
• ανεξήγητη αύξηση του σωματικού βάρους λόγω κατακράτησης υγρών.

Στα βρέφη και στα παιδιά, σοβαρότερη συγγενής καρδιοπάθεια μπορεί να προκαλεί δυσκολία στη σίτιση, καθυστέρηση στην ανάπτυξη, γρήγορη αναπνοή, έντονη εφίδρωση ή κυάνωση, δηλαδή μπλε απόχρωση στα χείλη ή στο δέρμα.

Η απουσία συμπτωμάτων δεν αποκλείει πάντα μια βαλβιδοπάθεια. Ορισμένες παθήσεις μπορεί να παραμένουν σιωπηλές για χρόνια, ενώ η καρδιά προσαρμόζεται σταδιακά στην επιβάρυνση.

Πώς αξιολογείται ένα φύσημα από τον καρδιολόγο;

Η διερεύνηση ξεκινά με το ιατρικό ιστορικό και την κλινική εξέταση. Ο καρδιολόγος ρωτά για τυχόν δύσπνοια, πόνο στο στήθος, λιποθυμία, αίσθημα παλμών, μειωμένη αντοχή και προηγούμενες λοιμώξεις ή καρδιολογικές παθήσεις.

Είναι επίσης σημαντικό το οικογενειακό ιστορικό συγγενών καρδιοπαθειών, βαλβιδοπαθειών, μυοκαρδιοπαθειών ή αιφνίδιου καρδιακού θανάτου.

Κατά την ακρόαση, ο γιατρός αξιολογεί:

• αν το φύσημα ακούγεται κατά τη συστολή ή τη διαστολή της καρδιάς,
• πόσο δυνατό είναι,
• σε ποιο σημείο ακούγεται εντονότερα,
• αν μεταδίδεται στον λαιμό, την πλάτη ή τη μασχάλη,
• αν αλλάζει με τη θέση του σώματος, την αναπνοή ή την προσπάθεια.

Το ότι ένα φύσημα είναι δυνατό δεν σημαίνει πάντα ότι η βαλβιδοπάθεια είναι σοβαρή. Αντίστοιχα, ορισμένες σημαντικές καρδιακές παθήσεις μπορεί να προκαλούν σχετικά ήπιο φύσημα. Για αυτό η ακρόαση αποτελεί το πρώτο βήμα και όχι πάντα την τελική διάγνωση.

Ποιες εξετάσεις μπορεί να χρειαστούν;

Η βασικότερη εξέταση για τη διερεύνηση ενός φυσήματος είναι το υπερηχοκαρδιογράφημα. Πρόκειται για ανώδυνη και μη επεμβατική εξέταση που χρησιμοποιεί υπερήχους για να δημιουργήσει εικόνες της καρδιάς σε πραγματικό χρόνο.

Με το υπερηχοκαρδιογράφημα ο καρδιολόγος μπορεί να αξιολογήσει:

• τη μορφολογία και την κίνηση των βαλβίδων,
• αν υπάρχει στένωση ή ανεπάρκεια,
• τη ροή του αίματος με Doppler,
• το μέγεθος των καρδιακών κοιλοτήτων,
• το πάχος και την κινητικότητα των τοιχωμάτων,
• τη συσταλτική λειτουργία της καρδιάς,
• την πίεση στην πνευμονική κυκλοφορία.

Σε πολλές περιπτώσεις, το διαθωρακικό υπερηχοκαρδιογράφημα παρέχει όλες τις απαραίτητες πληροφορίες για να αποκλειστεί σημαντική καρδιοπάθεια ή να σχεδιαστεί η παρακολούθηση μιας βαλβιδοπάθειας.

Μπορεί επίσης να ζητηθεί ηλεκτροκαρδιογράφημα για τον έλεγχο του καρδιακού ρυθμού και πιθανών ενδείξεων επιβάρυνσης των κοιλοτήτων. Η ακτινογραφία θώρακος μπορεί να δείξει διόγκωση της καρδιάς ή συμφόρηση στους πνεύμονες.

Όταν οι εικόνες του απλού υπερηχοκαρδιογραφήματος δεν είναι αρκετά καθαρές ή χρειάζεται λεπτομερέστερη απεικόνιση μιας βαλβίδας, μπορεί να πραγματοποιηθεί διοισοφάγειο υπερηχοκαρδιογράφημα. Σε αυτή την εξέταση, ένας λεπτός ηχοβολέας προωθείται στον οισοφάγο και βρίσκεται πολύ κοντά στην καρδιά, παρέχοντας εικόνες υψηλότερης ευκρίνειας.

Η δοκιμασία κόπωσης μπορεί να χρησιμοποιηθεί όταν τα συμπτώματα εμφανίζονται στην προσπάθεια ή όταν χρειάζεται να αξιολογηθεί πώς ανταποκρίνεται μια βαλβιδοπάθεια κατά την άσκηση. Σε ειδικές περιπτώσεις μπορεί να χρειαστούν αξονική ή μαγνητική τομογραφία καρδιάς ή καρδιακός καθετηριασμός.

Χρειάζεται θεραπεία το φύσημα στην καρδιά;

Το ίδιο το φύσημα δεν αποτελεί θεραπευτικό στόχο. Η αντιμετώπιση εξαρτάται από την αιτία που το προκαλεί.

Ένα αθώο φύσημα δεν χρειάζεται θεραπεία. Εάν σχετίζεται με αναιμία, πυρετό ή υπερθυρεοειδισμό, η αντιμετώπιση της υποκείμενης κατάστασης μπορεί να μειώσει ή να εξαφανίσει τον ήχο.

Όταν το φύσημα οφείλεται σε βαλβιδοπάθεια, η θεραπεία εξαρτάται από:

• το είδος της βαλβιδικής βλάβης,
• τη σοβαρότητά της,
• τα συμπτώματα,
• τη λειτουργία της καρδιάς,
• τον ρυθμό με τον οποίο εξελίσσεται.

Μια ήπια βαλβιδοπάθεια μπορεί να απαιτεί μόνο τακτική παρακολούθηση με κλινική εξέταση και υπερηχοκαρδιογράφημα. Σε πιο προχωρημένα στάδια μπορεί να χρειαστεί φαρμακευτική αγωγή για τον έλεγχο των συμπτωμάτων ή αντιμετώπιση της αρτηριακής πίεσης και των αρρυθμιών.

Τα φάρμακα, όμως, δεν μπορούν συνήθως να διορθώσουν μια σοβαρά κατεστραμμένη βαλβίδα. Όταν η νόσος είναι σημαντική, μπορεί να χρειαστεί χειρουργική ή διακαθετηριακή επιδιόρθωση ή αντικατάσταση της βαλβίδας.

Πότε χρειάζεται άμεσος έλεγχος;

Ένα νέο φύσημα στην καρδιά πρέπει να αξιολογείται, ιδιαίτερα όταν εμφανίζεται στην ενήλικη ζωή ή συνοδεύεται από συμπτώματα.

Άμεση ιατρική εκτίμηση χρειάζεται όταν υπάρχει:

• έντονος ή ξαφνικός πόνος στο στήθος,
• σοβαρή δύσπνοια,
• λιποθυμία,
• αιφνίδια έντονη αδυναμία,
• γρήγορος ή πολύ ακανόνιστος καρδιακός ρυθμός,
• κυάνωση,
• πυρετός με ρίγος σε άτομο με γνωστή βαλβιδοπάθεια.

Ο πυρετός, ειδικά όταν επιμένει και συνοδεύεται από έντονη καταβολή, μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να σχετίζεται με ενδοκαρδίτιδα, δηλαδή λοίμωξη του εσωτερικού της καρδιάς και των βαλβίδων. Πρόκειται για κατάσταση που απαιτεί έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία.

Το φύσημα στην καρδιά είναι ένας επιπλέον ήχος που προκαλείται από τη ροή του αίματος. Δεν αποτελεί από μόνο του διάγνωση και δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει σοβαρό καρδιολογικό πρόβλημα.

Πολλά φυσήματα είναι αθώα, ιδιαίτερα σε παιδιά, νέους ανθρώπους ή σε καταστάσεις όπου η ροή του αίματος αυξάνεται προσωρινά. Άλλα, όμως, μπορεί να αποτελούν την πρώτη ένδειξη βαλβιδοπάθειας ή άλλης δομικής καρδιοπάθειας.

Η κλινική εξέταση και το υπερηχοκαρδιογράφημα είναι τα βασικά εργαλεία για να διαπιστωθεί η αιτία και η σημασία του ευρήματος. Όταν το φύσημα συνοδεύεται από δύσπνοια, κόπωση, πόνο στο στήθος, αίσθημα παλμών ή λιποθυμία, ο καρδιολογικός έλεγχος δεν πρέπει να αναβάλλεται.

Η έγκαιρη διάγνωση επιτρέπει τη σωστή παρακολούθηση μιας πιθανής βαλβιδοπάθειας και την κατάλληλη θεραπεία πριν προκληθεί σημαντική επιβάρυνση στη λειτουργία της καρδιάς.

Γράφει ο Δημήτριος Βραχάτης, Καρδιολόγος, Επίκουρος Καθηγητής Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ